Tanım ve yasal çerçeve
Katılım bankaları, 5411 sayılı Bankacılık Kanunu kapsamında tanımlanmış banka türlerinden biridir. Eskiden Özel Finans Kurumu olarak anılan bu kurumlar, 2005'teki düzenlemeyle katılım bankası statüsüne kavuştu.
Denetim otoriteleri mevduat bankalarıyla aynıdır: BDDK lisans ve gözetimi, TCMB zorunlu karşılık düzenlemeleri, TMSF hesap güvencesi. Sektör temsilciliği ise TKBB (Türkiye Katılım Bankaları Birliği) tarafından yürütülür.
Fon nasıl toplanır: katılma hesabı
Mevduat bankasında vadeli hesap, önceden belirlenmiş bir faiz oranı taahhüdü içerir. Katılım bankasında karşılığı olan ürün katılma hesabıdır ve mantığı farklıdır.
Katılma hesabında müşteri, bankanın kullandırdığı fonlardan elde edilen kâra ortak olur. Getiri önceden sabit bir oran olarak taahhüt edilmez; dönem sonunda gerçekleşen kâra göre dağıtılır. Teorik olarak zarar ihtimali de vardır.
Yanında vadesiz ve getirisiz olan özel cari hesaplar bulunur. Her iki hesap türü de TMSF güvencesi kapsamındadır.
Fon nasıl kullandırılır?
Toplanan fonlar, faizli kredi olarak değil, belirli yöntemlerle kullandırılır. Türkiye uygulamasında en yaygın olanlar şunlardır:
- Murâbaha — maliyet artı kâr esaslı vadeli mal satışı (konut, taşıt, mal alımı)
- İcâre — finansal kiralama, özellikle ekipman ve ticari araçta
- Müşâreke ve mudârebe — kâr-zarar ortaklığı esaslı ticari finansman
- Teverruk — nakit ihtiyacına yönelik çoklu alım-satım yapısı
- Selem ve istisna — sırasıyla peşin ödemeli ve imalata dayalı finansman
Danışma komiteleri ne yapar?
Her katılım bankasında, ürünlerin faizsizlik ilkelerine uygunluğunu inceleyen bir danışma komitesi bulunur. Komite; sözleşme yapılarını, işlem akışlarını ve gelir kalemlerini değerlendirir ve görüş yayımlar.
TKBB bünyesindeki Merkezi Danışma Kurulu ise sektör genelinde standart oluşturmaya yönelik kararlar alır. Bu yapı, kurumlar arasındaki uygulama farklarını azaltmayı amaçlar.
Bu platform fıkhî hüküm vermez; kurumların kendi komite beyanlarına ve yayımlanmış kararlara atıf yapar.
Türkiye'de faaliyet gösteren katılım bankaları
BDDK kuruluş listesine göre Türkiye'de 10 katılım bankası faaliyet göstermektedir. Yedisi şubeli, üçü tamamen dijital modelle çalışır.
Şubeli olanlar: Kuveyt Türk, Vakıf Katılım, Ziraat Katılım, Albaraka Türk, Türkiye Emlak Katılım, Türkiye Finans ve Dünya Katılım. Dijital olanlar: Hayat Finans, T.O.M. Katılım ve Adil Katılım.
Sık karıştırılan kurum: tasarruf finansman şirketleri
Tasarruf finansman şirketleri katılım bankası değildir. 6361 sayılı Kanun kapsamında, BDDK denetiminde ayrı bir kurum türüdür.
Bu şirketler mevduat toplayamaz, TMSF güvencesi sunmaz ve gelirlerini kâr payı üzerinden değil organizasyon ücreti üzerinden tanımlar. Model, birikim ve sıraya bağlı tahsis esasına dayanır. İki kurum türünü karşılaştıran ayrı bir rehberimiz bulunuyor.
Özetle
- Katılım bankaları BDDK lisanslıdır ve TMSF güvencesi kapsamındadır.
- Fon toplama katılma hesabıyla, kullandırma murâbaha gibi yöntemlerle yapılır.
- Danışma komiteleri ürünlerin uygunluğunu denetler.
- Tasarruf finansman şirketleri bambaşka bir kurum türüdür.
İlgili sayfalar