Sözlük
Katılım bankacılığı ve tasarruf finansmanı literatüründe sık geçen terimleri, günlük dille ve örneklerle açıklıyoruz. Tanımlar bilgilendirme amaçlıdır; fıkhî hüküm veya finansal tavsiye niteliği taşımaz.
Finansman Modelleri
Bir varlığın kullanım hakkının bedel karşılığı kiralanması.
Finansal kiralama (leasing) karşılığıdır. Kurum varlığı satın alır ve müşteriye kiralar; sözleşme sonunda mülkiyetin devrini öngören yapılar da kullanılır. Ekipman, ticari araç ve makine finansmanında yaygındır.
Sipariş üzerine imalat ve inşaat finansmanı.
Henüz var olmayan bir malın belirlenen özelliklerle üretilmesi veya inşa edilmesi üzerine kurulan sözleşmedir. Konut projeleri ve özel imalat gerektiren yatırımlarda kullanılır; ödeme, üretim aşamalarına bağlanabilir.
Getirinin önceden taahhüt edilmediği, sonuca bağlı paylaşım ilkesi.
Katılım bankacılığının temel ilkelerinden biridir. Getiri sabit bir oran olarak vaat edilmez; gerçekleşen sonuca göre paylaşılır. Katılma hesaplarının ve ortaklık esaslı finansman modellerinin dayanağıdır.
Sermayenin bir taraftan, emeğin diğer taraftan geldiği ortaklık.
Sermaye sahibi fonu sağlar, girişimci işi yönetir. Kâr anlaşılan oranda paylaşılır; zarar, girişimcinin kusuru yoksa sermaye sahibine ait olur. Katılma hesaplarının kavramsal dayanağını oluşturur.
Maliyeti açıklanan malın, üzerine kâr eklenerek vadeli satılması.
Katılım bankalarının konut, taşıt ve mal alımında en yaygın kullandığı modeldir. Banka malı satıcıdan peşin alır, üzerine sözleşmede açıkça belirtilen kâr payını ekleyerek müşteriye vadeli satar. Ortada ödünç para değil, alınıp satılan bir mal vardır.
Tarafların sermaye koyup kâr ve zarara ortak olduğu ortaklık.
Banka ile müşteri bir işe birlikte sermaye koyar; kâr önceden belirlenen oranda paylaşılır, zarar sermaye payına göre dağıtılır. Ticari yatırım ve proje finansmanında kullanılır. Azalan müşâreke yapısında müşteri, bankanın payını zaman içinde satın alır.
Bedeli peşin ödenen, teslimi ileri tarihli mal satışı.
Alıcı bedeli peşin öder, satıcı malı ileride teslim eder. Tarım ve üretim finansmanında, üreticinin hasat öncesi nakit ihtiyacını karşılamak için kullanılır. Malın nitelik ve miktarının baştan kesin tanımlanması gerekir.
Nakit ihtiyacının, ardışık alım-satım işlemleriyle karşılanması.
Müşterinin serbest nakde ihtiyaç duyduğu durumlarda kullanılır. Bir mal vadeli olarak müşteriye satılır, müşteri de bu malı peşin bedelle üçüncü tarafa satarak nakde ulaşır. Yapısı tartışmalı bulunduğu için kurumların danışma komiteleri kullanım koşullarını ayrıca belirler.
Kurumlar ve Denetim
Bankaları ve finansal kuruluşları lisanslayan ve denetleyen kurum.
Katılım bankaları, mevduat bankaları, tasarruf finansman şirketleri ve diğer finansal kuruluşlar BDDK lisansıyla faaliyet gösterir. Kurumun yayımladığı kuruluş listeleri, bir şirketin yetkili olup olmadığını doğrulamanın birincil kaynağıdır.
Ürünlerin faizsizlik ilkelerine uygunluğunu inceleyen kurul.
Her katılım bankasında bulunur. Sözleşme yapılarını, işlem akışlarını ve gelir kalemlerini değerlendirir, görüş ve kararlar yayımlar. TKBB bünyesindeki Merkezi Danışma Kurulu sektör genelinde standart belirler.
Faizsiz yöntemlerle çalışan, BDDK lisanslı banka türü.
5411 sayılı Bankacılık Kanunu kapsamında tanımlanmış banka türüdür. Fonu katılma hesabıyla toplar, murâbaha ve icâre gibi yöntemlerle kullandırır. Hesapları TMSF güvencesi kapsamındadır. Türkiye'de 10 katılım bankası faaliyet göstermektedir.
Birikim ve tahsis esasıyla çalışan, banka olmayan finansman kurumu.
6361 sayılı Kanun kapsamında BDDK denetiminde faaliyet gösterir. Mevduat toplayamaz ve TMSF güvencesi sunmaz. Müşteri belirli bir tutarı biriktirdikten sonra tahsis sırasına göre ev, araç veya iş yeri finansmanı kullanır; gelir organizasyon ücretidir.
Katılım bankalarının sektör birliği.
Katılım bankalarının üye olduğu meslek kuruluşudur. Sektör istatistiklerini yayımlar ve bünyesindeki Merkezi Danışma Kurulu aracılığıyla ürünlere ilişkin standart oluşturmaya yönelik kararlar alır.
Banka hesaplarını belirli bir limite kadar güvenceye alan fon.
Katılım bankalarındaki özel cari hesaplar ve katılma hesapları, mevduat bankalarındaki hesaplarla aynı şekilde TMSF güvencesi kapsamındadır. Güvence tutarı mevzuatta belirlenen limitle sınırlıdır. Tasarruf finansman şirketleri bu kapsamda değildir.
Ürünler ve Hesaplar
Faizsiz enstrümanlarla yönetilen bireysel emeklilik sistemi.
BES fonlarının katılım esaslarına göre yönetildiği versiyonudur. Fon portföyü sukuk, katılım endeksi hisseleri ve kira sertifikaları gibi araçlardan oluşur. Devlet katkısı standart BES ile aynı şekilde uygulanır.
Faizsizlik kriterlerine göre filtrelenmiş hisse senedi endeksi.
Borsa İstanbul'da işlem gören şirketler arasından, faaliyet alanı ve finansal oranları belirlenen kriterlere uyanların yer aldığı endekstir. Katılım esaslı yatırım fonları için referans olarak kullanılır.
Getirisi önceden taahhüt edilmeyen, kâra ortaklık esaslı hesap.
Katılım bankalarında vadeli mevduatın karşılığıdır. Müşteri, bankanın fon kullandırımından elde ettiği kâra katılır; getiri dönem sonunda gerçekleşen sonuca göre dağıtılır. Model gereği zarar ihtimali de vardır. TMSF güvencesi kapsamındadır.
Vadesiz, getirisi olmayan katılım bankası hesabı.
İstenildiği anda çekilebilen, kâr payı ödenmeyen hesap türüdür. Günlük bankacılık işlemleri için kullanılır ve TMSF güvencesi kapsamındadır.
Varlığa dayalı, faizsiz sabit getirili menkul kıymet.
Türkiye'de kira sertifikası adıyla düzenlenir. Yatırımcı bir borç senedi değil, bir varlık veya varlık havuzu üzerinde pay edinir; getiri bu varlıktan doğan kira veya kâr gelirinden dağıtılır. Hazine ve şirketler tarafından ihraç edilir.
Maliyet ve Ödeme
Eşit taksitli ödeme planının hesaplandığı formül.
Taksit = A × r × (1+r)^n / ((1+r)^n − 1) formülüyle hesaplanır. A finanse edilen tutar, r aylık oranın ondalık karşılığı, n vade ayıdır. Katılım bankası ödeme planlarının çoğu bu yapıya dayanır.
Vade içinde yapılan kısmi erken ödeme.
Borcun bir kısmının plan dışı ödenmesidir. Sonucun taksit tutarını mı yoksa vadeyi mi kısaltacağı sözleşmede belirlenir; bu tercihin toplam maliyete etkisi farklı olur.
Konutun değerinin bağımsız kuruluşça tespiti için ödenen bedel.
Konut finansmanında zorunludur; taşınmazın piyasa değeri yetkili değerleme kuruluşunca raporlanır. Rapor tutarı, finanse edilebilecek azami tutarı doğrudan etkiler.
Kalan borcun vadeden önce tamamen ödenmesi.
Katılım bankasında satış bedeli sabit olduğu için kalan kâr payında indirim uygulanması kurumun politikasına bağlıdır. İndirimin oranı ve varsa erken kapama ücreti sözleşmede yazılı olmalıdır; sözlü vaat yeterli değildir.
Katılım bankası finansmanında maliyetin adı ve tutarı.
Murâbaha işleminde bankanın malın maliyeti üzerine eklediği tutardır. Genellikle aylık oran olarak ilan edilir ancak taksit tutarı anüite formülüyle hesaplanır. Sabit oranlı üründe toplam bedel sözleşmede kesinleşir ve vade boyunca değişmez.
Tasarruf finansman şirketlerinin tahsil ettiği hizmet bedeli.
Faiz veya kâr payı yerine alınan, genellikle sözleşme tutarı üzerinden belirlenen bedeldir. Modelin ana gelir kalemidir. Tutarı, tahsil zamanı ve fesih halinde iade edilip edilmediği sözleşme imzalanmadan önce netleştirilmelidir.
Mal bedelinin finansman dışında, alıcı tarafından ödenen kısmı.
Finanse edilecek tutarı doğrudan azaltır ve toplam maliyeti düşürür. Konut finansmanında mevzuat, taşınmazın değerine göre azami finansman oranı belirler; kalan kısım peşinatla karşılanır.
Tasarruf finansmanında finansmanın kullandırıldığı sıra ve tarih.
Müşteri sözleşmede belirlenen birikim oranına ulaştıktan sonra, tahsis sırası geldiğinde finansman kullandırılır. Tahsis tarihinin garanti mi yoksa tahmini mi olduğu sözleşmede açıkça yazılı olmalıdır; bekleme süresi aylardan yıllara uzayabilir.
Finansman kullandırımında alınan bir defalık ücret.
Dosya veya tahsis ücreti olarak anılır ve mevzuatta belirlenen üst sınırlara tabidir. Toplam maliyeti karşılaştırırken taksit toplamına ek olarak hesaba katılmalıdır.
Vade boyunca ödenecek taksitlerin toplamı.
Aylık taksitin vade sayısıyla çarpımıdır. Farklı kurumların tekliflerini karşılaştırmanın tek doğru ölçütüdür; ilan edilen oranlar tek başına anlamlı bir karşılaştırma sağlamaz. Masraf ve sigorta kalemleri bu tutarın dışındadır ve ayrıca eklenmelidir.
Mevzuat ve Sözleşme
Sözleşmeden gerekçesiz dönme hakkı.
Tüketici kredisi ve konut finansmanı sözleşmelerinde mevzuatta tanımlanan süre içinde kullanılabilir. Cayma halindeki iade yükümlülükleri sözleşmede düzenlenir; bildirimin yazılı ve kayıt altında yapılması önerilir.
Konutlar için zorunlu deprem sigortası.
Konut finansmanında yaptırılması zorunludur. Konut sigortası ve hayat sigortası ise genellikle isteğe bağlıdır ve dilediğiniz şirketten yaptırılabilir; bunların finansman şartına bağlanıp bağlanmadığı sözleşmede kontrol edilmelidir.
Taksitin vadesinde ödenmemesi halinde tahsil edilen tutar.
Katılım bankalarında satış bedeli sabit olduğundan, gecikme için temerrüt faizi yerine gecikme cezası tahsil edilir. Kurumlar bu tutarı gelir kaydetmeyip bağış olarak aktardıklarını beyan eder; uygulama kurumdan kuruma değişir.
Taşınmazın finansman borcuna teminat gösterilmesi.
Konut finansmanında tapuya şerh edilerek tesis edilir. Borç tamamen ödendiğinde fek edilmesi gerekir; fek işleminin takibi alıcının sorumluluğundadır.
Finanse edilen tutarın taşınmaz değerine oranı.
Konut finansmanında mevzuatla üst sınıra bağlanmıştır. Ekspertiz raporundaki değer üzerinden hesaplanır ve kullanılabilecek azami finansman tutarını belirler. Kalan kısım peşinatla karşılanır.
Kalan borcun tamamının muaccel (ödenebilir) hale gelmesi.
Sözleşmede belirlenen sayıda taksitin ödenmemesi halinde kurum, kalan borcun tamamını talep edebilir. Kaç taksit gecikmede bu hakkın doğduğu ve öncesinde ihtar yükümlülüğü olup olmadığı sözleşmede yazılıdır.
Taşınır malın borca teminat gösterilmesi.
Taşıt finansmanında aracın ruhsatına rehin şerhi işlenir. Borç kapandığında rehnin kaldırılması için kurumdan yazı alınması gerekir.
İmza öncesi verilmesi zorunlu olan bilgilendirme belgesi.
Tutar, vade, oran, toplam geri ödeme ve masraf kalemlerini bir arada gösterir. Kurumlar bu formu sözleşme kurulmadan önce vermekle yükümlüdür; bir nüshasını talep etme hakkınız vardır.
Borcun ödenmemesi halinde başvurulacak güvence.
İpotek, rehin, kefalet ve senet gibi biçimler alabilir. Sözleşmede teminatların kapsamı, paraya çevrilme koşulları ve kefilin sorumluluk sınırı ayrıntılı okunmalıdır.
Rehber kütüphanemizde her kavramı örneklerle ve süreç içinde anlattık.
Rehber Kütüphanesi